بیماری دریچه ای قلب یکی از اختلالات مهم قلبی است که در آن عملکرد طبیعی یک یا چند دریچه قلب دچار مشکل می شود و جریان خون در مسیر درست خود با اختلال روبه رو می گردد. این بیماری ممکن است به صورت تدریجی پیشرفت کند و در مراحل اولیه بدون علامت باشد اما در صورت عدم تشخیص و درمان به موقع، زمینه ساز نارسایی قلب، آریتمی و سایر عوارض جدی می شود. در این مقاله به طور کامل به این موضوعات می پردازیم: بیماری دریچه ای قلب چیست، انواع آن کدام است، چه علائمی دارد، علت بروز آن چیست، چه عوارضی ایجاد می کند، چگونه می توان از آن پیشگیری کرد، روش های تشخیص آن چیست و چه درمان هایی برای کنترل یا اصلاح آن وجود دارد.
بیماری دریچه ای قلب چیست؟
بیماری دریچه ای قلب به اختلالی گفته می شود که در آن یکی یا چند دریچه قلب قادر به باز و بسته شدن طبیعی نیستند. دریچه های قلب وظیفه دارند جریان خون را در مسیر صحیح هدایت کنند و از بازگشت آن جلوگیری نمایند. هنگامی که این دریچه ها دچار تنگی، نارسایی یا افتادگی شوند، عملکرد پمپاژ قلب تحت تأثیر قرار می گیرد. این وضعیت مادرزادی یا اکتسابی بوده و شدت آن از خفیف تا شدید متغیر است.
انواع بیماری دریچه ای قلب
این بیماری از نظر نوع اختلال و دریچه درگیر، به چند دسته اصلی تقسیم می شوند. شناخت انواع این بیماری اهمیت زیادی دارد زیرا شدت علائم، روند پیشرفت و نوع درمان در هر مورد متفاوت است. برخی اختلالات باعث تنگ شدن دریچه می شوند و برخی دیگر از بسته شدن کامل آن جلوگیری می کنند.
| نوع بیماری | توضیح |
| تنگی دریچه قلب | در این حالت دریچه به طور کامل باز نمی شود و عبور خون از آن با محدودیت مواجه می گردد. این اختلال موجب افزایش فشار بر قلب و کاهش کارایی پمپاژ خون می شود. |
| نارسایی دریچه قلب | در نارسایی، دریچه به طور کامل بسته نمی شود و بخشی از خون به عقب بازمی گردد. این وضعیت به مرور زمان باعث بزرگ شدن حفره های قلب و کاهش عملکرد آن می شود. |
| افتادگی دریچه قلب | در این نوع اختلال، لت های دریچه به شکل غیرطبیعی به سمت عقب برجسته می شوند. افتادگی بیشتر در دریچه میترال دیده می شود و ممکن است با نارسایی همراه باشد. |
| تنگی دریچه آئورت | یکی از مهمترین انواع بیماری دریچه ای است که در آن خروج خون از بطن چپ به آئورت دشوار می شود. این وضعیت موجب درد قفسه سینه، تنگی نفس و ضعف می شود. |
| نارسایی دریچه آئورت | در این بیماری خون از آئورت به بطن چپ بازمی گردد و فشار کاری قلب افزایش می یابد و در صورت پیشرفت، خطر نارسایی قلبی بیشتر می شود. |
| تنگی دریچه میترال | معمولاً در اثر تب روماتیسمی ایجاد می شود و جریان خون بین دهلیز چپ و بطن چپ را مختل می کند و اغلب با تنگی نفس و خستگی همراه است. |
| نارسایی دریچه میترال | یکی از شایع ترین اختلالات دریچه ای است که موجب بازگشت خون به دهلیز چپ می شود. این وضعیت ممکن است به تدریج منجر به بزرگی قلب و اختلال ریتم شود. |
| بیماری دریچه سه لتی | درگیری دریچه سه لتی همراه با بیماری سایر دریچه ها یا افزایش فشار ریوی دیده می شود و با ورم اندام ها و احتقان وریدی همراه می باشد. |
| بیماری دریچه ریوی | اختلالات دریچه ریوی کمتر شایع هستند اما می توانند مادرزادی یا اکتسابی باشند. این بیماری ها بر جریان خون بین بطن راست و ریه ها اثر می گذارند. |
علائم بیماری دریچه ای قلب
بهتر است بدانید علائم این بیماری بسته به نوع دریچه درگیر، شدت آسیب و مرحله پیشرفت بیماری متفاوت است. در بسیاری از بیماران، نشانه ها در ابتدا خفیف هستند و با افزایش فشار بر قلب آشکارتر می شوند. توجه به علائم اولیه در تشخیص زودرس و جلوگیری از عوارض بسیار مؤثر می باشد.
- بی حالی
- تپش قلب
- سرگیجه
- تنگی نفس
- ورم شکم
- ورم مچ پا
- ورم ساق پا
- غش یا سنکوپ
- ضعف عمومی
- خستگی زودرس
- تعریق غیرطبیعی
- کاهش تحمل فعالیت
- افزایش ضربان قلب
- تنگی نفس هنگام فعالیت
- درد یا فشار در قفسه سینه
- احساس ضربان نامنظم قلب
- سرفه به ویژه هنگام دراز کشیدن
- احساس سنگینی در قفسه سینه
- اختلال در خواب به علت تنگی نفس
- کبودی لب ها یا ناخن ها در موارد شدید
- تنگی نفس هنگام استراحت در مراحل پیشرفته
علت بیماری دریچه ای قلب
بیماری دریچه ای قلب بنا به دلایل مادرزادی، التهابی، عفونی یا وابسته به افزایش سن ایجاد می شود. در برخی افراد، ساختمان دریچه ها از بدو تولد غیرطبیعی است و در برخی دیگر این اختلال در طول زندگی و در اثر بیماری های زمینه ای ایجاد می شود. شناسایی علت زمینه ای در انتخاب روش درمان و پیشگیری از پیشرفت بیماری اهمیت اساسی دارد.
| علت | توضیحات |
| ناهنجاری های مادرزادی | برخی افراد با دریچه های غیرطبیعی متولد می شوند؛ برای مثال دریچه آئورت ممکن است به جای سه لت، دو لت داشته باشد. این اختلالات مادرزادی در گذر زمان باعث تنگی یا نارسایی دریچه می شوند. |
| افزایش سن و فرسودگی دریچه ها | با افزایش سن، بافت دریچه ها ممکن است ضخیم، سفت یا کلسیفیه شود. این تغییرات به ویژه در دریچه آئورت شایع هستند و عملکرد طبیعی دریچه را مختل می کنند. |
| تب روماتیسمی | تب روماتیسمی از عوارض عفونت استرپتوکوکی درمان نشده گلو است و موجب آسیب مزمن به دریچه های قلب می شود. این علت از مهمترین عوامل تنگی دریچه میترال در بسیاری از بیماران به شمار می رود. |
| اندوکاردیت عفونی | عفونت لایه داخلی قلب و دریچه ها سبب تخریب ساختار دریچه و اختلال شدید در عملکرد آن می شود. بهتر است بدانید این وضعیت جدی است و به درمان سریع پزشکی نیاز دارد. |
| بیماری عروق کرونر و سکته قلبی | آسیب عضله قلب پس از سکته ممکن است عملکرد بخش هایی را که دریچه را نگه می دارند مختل کند. در نتیجه، دریچه به خوبی بسته نمی شود و نارسایی ایجاد می گردد. |
| فشار خون بالا | افزایش طولانی مدت فشار خون بار کاری قلب را بالا می برد و منجر به تغییرات ساختمانی در قلب و اختلال در عملکرد دریچه ها می شود. این عامل به ویژه در نارسایی برخی دریچه ها نقش دارد. |
| کاردیومیوپاتی | بیماری های عضله قلب ممکن است باعث گشاد شدن حفره های قلب شوند و جایگاه طبیعی دریچه ها را تغییر دهند. در این شرایط، بسته شدن کامل دریچه مختل شده و برگشت خون رخ می دهد. |
| کلسیفیکاسیون دریچه | رسوب کلسیم در دریچه ها، به خصوص در سالمندان، باعث کاهش انعطاف پذیری و محدود شدن حرکت آنها می شود. |
| بیماری های خودایمنی | برخی اختلالات مانند لوپوس یا آرتریت روماتوئید ممکن است با التهاب مزمن به ساختار دریچه ها آسیب وارد کنند. در این حالت، بیماری دریچه ای ممکن است بخشی از درگیری سیستمیک بدن باشد. |
| پرولاپس دریچه میترال | در این وضعیت، ساختمان دریچه میترال به طور ذاتی یا اکتسابی دچار تغییر می شود. این تغییر با گذشت زمان باعث نارسایی دریچه و بروز علائم قلبی می گردد. |
| آسیب ناشی از پرتودرمانی | افرادی که در گذشته پرتودرمانی ناحیه قفسه سینه دریافت کرده اند، ممکن است سال ها بعد دچار تغییرات دریچه ای شوند. این آسیب تدریجی است و نیاز به پیگیری طولانی مدت دارد. |
| مصرف برخی داروها | برخی داروها در موارد خاص بر ساختار دریچه های قلب اثر می گذارند. اگرچه این علت شایع نیست اما در ارزیابی علت بیماری باید مورد توجه قرار گیرد. |
| گشادشدگی ریشه آئورت | بزرگ شدن بخش ابتدایی آئورت موجب کشیده شدن حلقه دریچه آئورت و بسته نشدن کامل آن می شود که این وضعیت یکی از علل مهم نارسایی دریچه آئورت است. |
عوارض بیماری دریچه ای قلب
در صورت عدم تشخیص یا درمان مناسب، این بیماری به تدریج عملکرد قلب و گردش خون را مختل می کند. شدت عوارض به نوع دریچه درگیر، میزان آسیب و مدت زمان پیشرفت بیماری بستگی دارد. برخی از این عوارض ممکن است تهدیدکننده حیات باشند و به همین دلیل پیگیری منظم بیماران اهمیت زیادی دارد.
- سنکوپ
- ادم ریوی
- آریتمی قلب
- سکته مغزی
- احتقان کبدی
- ورم اندام ها
- نارسایی قلبی
- لخته شدن خون
- تشدید تنگی نفس
- اندوکاردیت عفونی
- افزایش فشار ریوی
- کاهش تحمل فعالیت
- کاهش برون ده قلبی
- فیبریلاسیون دهلیزی
- بزرگ شدن حفره های قلب
- آسیب پیش رونده عضله قلب
- اختلال در اکسیژن رسانی بافتی
- مرگ ناگهانی قلبی در موارد شدید
پیشگیری از بیماری دریچه ای قلب
اگرچه همه موارد این بیماری قابل پیشگیری نیستند اما کنترل عوامل خطر و درمان به موقع بیماری های زمینه ای احتمال بروز یا پیشرفت آن را کاهش می دهد. پیشگیری در این حوزه بیشتر بر حفظ سلامت عمومی قلب، جلوگیری از عفونت ها و پیگیری منظم وضعیت بیماران در معرض خطر متمرکز است.
- فعالیت بدنی منظم و متناسب با شرایط جسمانی برای سلامت قلب مفید است.
- رعایت بهداشت دهان و دندان در کاهش احتمال اندوکاردیت عفونی اهمیت زیادی دارد.
- ترک مصرف دخانیات خطر بسیاری از بیماری های قلبی و عروقی را کاهش می دهد.
- مدیریت مناسب دیابت و چربی خون به حفظ سلامت عروق و عملکرد قلب کمک می کند.
- پیگیری پزشکی منظم در سالمندان به تشخیص زودهنگام تغییرات دریچه ای کمک می کند.
- کنترل منظم فشار خون نقش مهمی در کاهش فشار واردشده بر ساختار قلب و دریچه ها دارد.
- پرهیز از مصرف خودسرانه داروها از برخی آسیب های قلبی و دریچه ای جلوگیری می کند.
- انجام معاینات دوره ای در افراد دارای سابقه بیماری قلبی یا ناهنجاری مادرزادی ضروری است.
- حفظ وزن مناسب فشار واردشده بر قلب را کاهش می دهد و وضعیت همودینامیک را بهبود می بخشد.
- درمان بیماری های التهابی و خودایمنی زیر نظر پزشک مانع از پیشرفت آسیب به دریچه ها می شود.
- رژیم غذایی کم نمک، کم چرب و سرشار از سبزیجات و میوه ها در پیشگیری از بیماری های قلبی مؤثر است.
- درمان کامل و سریع عفونت های گلودرد با منشأ باکتریایی از تب روماتیسمی و آسیب دریچه ای جلوگیری می کند.
روشهای تشخیص بیماری دریچه ای قلب
تشخیص این بیماری بر پایه شرح حال، معاینه بالینی و استفاده از روش های تصویربرداری و ارزیابی عملکرد قلب انجام می شود. پزشک با توجه به نوع علائم، شدت تنگی نفس، وجود سوفل قلبی و سابقه بیماری های زمینه ای، بررسی های تکمیلی را درخواست می کند. تشخیص دقیق، نوع اختلال دریچه ای و شدت آن را مشخص کرده و مسیر درمان را روشن می سازد.
- نوار قلب
- آنژیوگرافی
- تست ورزش
- ام آر آی قلب
- اکوکاردیوگرافی
- معاینه بالینی قلب
- سی تی اسکن قلب
- کاتتریزاسیون قلبی
- آزمایش های خون
- اکوکاردیوگرافی داپلر
- رادیوگرافی قفسه سینه
- سمع قلب و تشخیص سوفل
- بررسی اشباع اکسیژن خون
- هولتر مانیتورینگ ریتم قلب
- اکوکاردیوگرافی از راه مری
روشهای درمان بیماری دریچه ای قلب
لازم به ذکر است درمان بیماری دریچه ای قلب به نوع اختلال، شدت آسیب، سن بیمار، وضعیت عمومی سلامت و وجود بیماری های همراه بستگی دارد. در برخی بیماران تنها پیگیری منظم و درمان دارویی کافی است اما در موارد پیشرفته ممکن است مداخله های ترمیمی یا جراحی ضروری باشد. هدف اصلی درمان، کاهش علائم، پیشگیری از عوارض و بهبود عملکرد قلب است. به طور کلی روشهای درمان این عارضه به شرح زیر است:
- درمان دارویی
- جراحی قلب باز
- بالون ولووتومی
- ترمیم دریچه قلب
- تعویض دریچه قلب
- مصرف دیورتیک ها
- درمان عفونت های زمینه ای
- مصرف داروهای ضدآریتمی
- مداخلات کم تهاجمی دریچه ای
- توان بخشی قلبی پس از درمان
- مصرف داروهای رقیق کننده خون
- مصرف داروهای کنترل فشار خون
- تعویض دریچه به روش مکانیکی
- تعویض دریچه به روش بیولوژیک
- تعویض دریچه از راه کاتتر در بیماران منتخب
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، بیماری دریچه ای قلب یکی از اختلالات مهم سیستم قلبی عروقی است که از یک مشکل خفیف تا یک وضعیت جدی و تهدیدکننده حیات متغیر می باشد. شناخت دقیق علائم، توجه به علت های زمینه ای و مراجعه به موقع برای بررسی تخصصی، نقش مهمی در کنترل این بیماری دارد. تشخیص زودهنگام با استفاده از روش های مناسب، امکان انتخاب درمان مؤثرتر و کاهش احتمال عوارض را فراهم می کند.
